وسواس چیست؟ انواع وسواس های فکری و عملی

درمان وسواس فکری

در این مقاله سعی می کنم پاسخ مشخص و علمی به سئوال وسواس (OCD) چیست؟ بدهم. اختلال وسواس فکری-عملی یا همان وسواس، یک اختلال روانشناختی است که در هر سنی ممکن است فرد به آن مبتلا شود. این اختلال زمانی رخ می دهد که شخص در چرخه ای از افکار و اعمال وسواسی گیر می افتد.

وسواسها (یا افکار وسواسی)؛ افکار، تصاویر و یا امیال ناخواسته و مزاحمی هستند که شدیدا فرد را مضطرب می کند و اعمال وسواسی (اجبارها)، رفتار هایی هستند که فرد با قصد رهایی از افکار وسواسی و یا کاهش اضطرابش، انجام می دهد.

بیشتر مردم در بخش هایی از زندگی خود برخی از افکار یا اعمال وسواسی را تجربه می کنند اما به این معنی نیست که همه ی ما تاحدی به اختلال OCD مبتلا هستیم. کسی که به اختلال وسواس مبتلاست چرخه وسواس و اجبارش آنقدر شدید است که وقت زیادی از او می گیرد و در انجام کارهای روزمره زندگی او مشکل ایجاد کند.

تعریف علمی اختلال OCD

وسواس فکری افکار، تصاویر و تکانه هایی هستند که مرتبا در ذهن فرد تکرار می شوند و به نظر می رسد خارج از کنترل فرد هستند و علی رغم میل او به ذهنش می آیند. مثل اینکه فرد مدام فکر می کند مبادا دستش آلوده باشد (فکر وسواسی) و برای کاهش نگرانی از آلوده بودن دستش آن را مدام می شوید (اجبار یا وسواس عملی)

در مکالمات روزمره به کرات از کلمه ی وسواس و وسواسی استفاده می شود. اما بیشتر به معنی “اهمیت دادن” به چیزی است. مثلا فردی که می گوید من روی کارم وسواس دارم یعنی کارم برایم اهمیت دارد و به این معنی نیست که OCD  مبتلاست.

شما می توانید به شدت درگیر موسیقی مورد علاقه خود باشید اما باز هم به کارهای روزمره ی خود برسید و با دوستانتان شام بخورید، سر ساعت مشخصی برای خواب آماده شوید و صبح ها به موقع سرکار بروید. پس شما مبتلا به OCD نیستید.

حتی داشتن افکار آزار دهنده هم به معنی فکر وسواسی نیست. مثلا هرکسی ممکن است گاهی نگران بیمار شدن خودش یا عزیزانش باشد، اما این نگرانی لزوما نشانه های OCD نیستند.

چون شدت و مدت زمان درگیری با این افکار زیاد نیستند و زندگی عادی فرد را دچار اختلال نمی کند.

علایم وسواس فکری

به طور خلاصه می توانم بگویم برای آنکه فردی به وسواس فکری مبتلا باشد باید علایم زیر را داشته باشد:

  • وجود افکار، تصویرها یا تکانه هایی که مدام در ذهن او تکرار شوند. مثلا این فکر که دستانم آلوده هستند. یا بیماری ایدز دارم. نکنه به فرزندم آسیب بزنم
  • افکار یا تصاویر باید غیر منطقی باشند. مثلا فردی که به خاطر عبور از کنار یک سطل زباله نگران این است که مبادا به ایدز مبتلا شود. فکر غیر منطقی دارد. چون  می داند ایدز فقط از طریق خون منتقل می شود و عبور از کنار سطل زباله نمی تواند باعث ابتلا به ایدز شود.
  • شدت و میزان افکار زیاد باشد به طوری که روند زندگی او را مختل کند. مثلا اگر شما امروز برای عیادت فردی به بیمارستان رفته باشید و پس از برگشتن همه لباس های خود را ضدعفونی کنید لزوما به وسواس مبتلا نیستید اما اگر روزها پس از عیادت ذهن تان درگیر آن روز باشد و مراقبت های ویژه ای بکنید احتمالا به وسواس فکری مبتلا هستید.

شدت وسواس

شدت درگیری فرد درباره افکار یا اعمال وسواسی متفاوت است. اگر فردی ساعات زیادی از وقت خود را درگیر افکار یا اعمال وسواسی خود باشد دچار وسواس فکری شدید یا وسواس عملی شدید است. مثلا اگر حمام رفتن فردی بیش از 2 ساعت طول بکشد به وسواس شدید مبتلاست.

یا فردی که ساعات زیادی از روز درگیر افکار وسواسی اش است به طوری در کار و تحصیل او اختلال جدی ایجاد کرده است به وسواس فکری شدید مبتلاست. به عبارت دیگر ملاک وسواس فکری شدید میزان اختلالی است که وسواس در زندگی روزمره او ایجاد کرده است.

درمان وسواس

وسواس های فکری شایع

وسواس آلودگی و  وسواس نجس و پاکی

  • مایعات بدن (مثل: ادرار و مدفوع)
  • میکروب/ بیماری (مثل: ایدز، سرطان و …)
  • آلاینده های محیطی (مثل: امواج رادیویی)

نگرانی درباره از دست دادن کنترل خود

  • ترس از آسیب زدن به خود و دیگران
  • ترس از به ذهن آمدن تصاویر وحشتناک و خشن به ذهن
  • ترس از توهین کردن و زدن حرف های رکیک در جمع
  • ترس از دزدیدن اشیاء

نگرانی درباره آسیب زدن به دیگران

  • ترس از مسئول بودن برای رخ دادن اتفاقات بد (مثلا نگرانی درباره اینکه مبادا کاری کند که ساختمان آتش بگیرد)
  • ترس از آسیب زدن به کسی به دلیل بی احتیاطی (مثال: مبادا به دلیل آلودگی دست های من دستگیره خانه کثیف شده و باعث شود مادرم بیماری لاعلاج بگیرد)

وسواس های مرتبط با کمال گرایی

وسواس فکری و عملی چیست؟
وسواس چیست؟
  • وسواس تقارن (مثلا همه کتاب های داخل قفسه کتاب از نظر اندازه قرینه باشند)
  • ناتوانی در تصمیم گیری برای نگه داشتن اشیاء یا نگه داشتن آنها
  • ترس از گم کردن چیزی

وسواس جنسی

  • افکار یا تصاویر جنسی ممنوع
  • افکار یا تخیلات جنسی درمورد دیگران
  • افکار یا تصاویر جنسی درباره کودکان یا نزدیکان
  • افکار آزار دهنده درمورد رفتار خشونت آمیز جنسی با دیگران

وسواسی مذهبی

  • نگرانی درمورد زیر سئوال بردن خدا یا توهین به مقدسات
  • نگرانی بیش از حد درمورد درست و غلط بودن امور اخلاقی

وسواس های دیگر

  • افکار بدبینانه در مورد خوش شانسی و یا بدشانسی اعداد و یا رنگ های خاص

وسواس علمی

وسواس عملی (یا همان اجبار) بخش دوم اختلال OCD است. .وسواس های عملی رفتارها یا افکاری هستند که فرد برای خنثی کردن افکار وسواسی و کاهش اضطراب خود انجام می دهد.

وسواس فکری

انجام وسواس های عملی زمان بر هستند و مانع انجام فعالیت های مهم و عادی فرد می شوند. البته انجام هر رفتار تکراری به معنی این نیست که فرد وسواس عملی دارد. مثلا، داشتن ساعات خواب منظم، انجام منظم اعمال دینی و  یا داشتن زمان مشخص برای مطالعه نوعی رفتار های تکرار شونده هستند و معمولا کارکرد مثبتی دارند و به رشد فرد کمک می کند.

تفاوت دیگر وسواس عملی با سایر کارهای تکراری این است که در OCD  فرد خود را مجبور به انجام اجبارها می داند و در صورت انجام ندادن آنها شدیدا  مضطرب می شود.

وسواس های عملی رایج

وسواس شستشو

وسواس چیست
وسواس چیست
  • شستن دست ها بیش از حد معمول و یا به روشی خاص (مثلا 10 بار شستن دست ها)
  • بیش از حد طولانی بودن کارهایی مثل دوش گرفتن، مسواک زدن یا دستشویی رفتن (که یکی از دلایل طولانی بودن این کارها داشتن قواعد خاصی برای انجام آنهاست. مثلا حمام رفتن باید دقیقا طبق یک قاعده مشخص انجام شود).
  • نظافت بیش از حد وسایل خانه و اشیاء دیگر
  • انجام کار های دیگر به منظور جلوگیری از تماس با آلودگی (مثلا دست نزدن به دستگیره درها)

وسواس چک کردن

  • چک کردن اینکه به دیگران آسیب نمی رسانید (مثلا چک کردن مداوم خاموش بودن اجاق گاز)
  • چک کردن این که اتفاق بدی رخ نداده نباشد (مثلا زنگ زدن مداوم به عزیزان)
  • چک کردن این که اشتباهی مرتکب نشده باشید (چک کردن چندین باره قفل درب)
  • چک کردن شرایط جسمی خودتان (انجام مکرر و بیش از اندازه آزمایشات، مثلا آزمایش ایدز)

وسواس تکرار

  • دوباره خوانی یا دوباره نویسی (مثلا 5 بار خواندن یک پاراگراف)
  • تکرار فعالیت های روزمره (مثلا قبل از نشستن یک بار بلند شدن و نشستن)
  • تکرار حرکات بدنی (مثال: ضربه زدن با انگشت، چشمک زدن، تکان دادن سر و ..)

اجبارهای ذهنی

  • مرور ذهنی وقایع به منظور جلوگیری از آسیب (چند بار فکر کردن به یک اتفاق مشخص)
  • دعا کردن برای جلوگیری از آسیب دیدن خود یا دیگران
  • شمارش در حین انجام یک تکلیف تا رسیدن به یک شماره ی “خوب”، “درست” یا “امن” (مثلا شمردن قدم ها یا پله ها)
  • “لغو کردن” یا “حذف کردن” (مثال: جایگزین کردن یک کلمه ی “بد” یا یک کلمه “خوب” برای از بین بردن اثر منفی آن)

اجبارهای دیگر

  • سئوال پرسیدن مداوم برای اطمینان گیری (مثلا از دوست خود می پرسد مطمئنی لباسم به سطل آشغال نخورده؟)
  • اجتناب از موقعیت هایی که ممکن است وسواس را راه اندازی کند (مثلا راه رفتن با فاصله زیاد از سطل آشغال)

روش های درمان وسواس

برای آشنایی با روش های درمان وسواس فکری و عملی پیشنهاد می کنم این دو مقاله را مطالعه کنید.

مراحل درمان قطعی وسواس فکر و عملی

 10 شرط موفقیت درمان وسوس

خلاصه و جمع بندی

در این مقاله به طور خلاصه درباره اینکه وسواس چیست؟ و علایم وسواس فکری و عملی را مرور کردیم در مقالات بعدی درباره علل ابتلا به وسواس و روش های درمان آن صحبت خواهیم کرد.

24 دیدگاه ها

  1. سلام آیا می توان به فردی که خودش نمیخواهد وسواسش را درمان کند کمک کنیم،مثلا همسر انسان وسواس دارد آیا می توانیم به او کمک کنیم با وجودی که خودش حاضر نیست برای درمان خود قدمی بردارد یا اینکه اصلا قبول ندارد مریض است

    • درود بر شما دوست عزیز
      متاسفانه کمک چندانی به چنین فردی نمیشه کرد چون این افراد اصلا نمی پذیرند مشکلی دارند
      تنها راه مراجعه به روانپزشک و تجویز دارو برای آنها و مجاب کردن به طریقی که داروها را مصرف کنند و در غیر اینصورت تنها راه پنهانی دادن دارو هست (مثلا به صورت پنهای در غذا یا نوشیدنی)

  2. این امکان وجودداره که ادم ی سری ازاین علاعم روداشته باشه اما دلیلش وسواس نباشه ودلیل دیگه ای داشته باشه؟مثلا از روی ترس.استری واینجور دلیل ها

    • درود بر شما دوست عزیز
      بله امکانش هست.
      علایم وسواس و برخی از اختلالات دیگه می تونن شبیه هم باشن. مثلا فردی که شدیدا از یک چیزی می ترسه و مدام به اون چیز فکر می کنه و نگرانه که باهاش روبرو بشه.
      برای اینکه مشخص بشه علایم شما ناشی از وسواس هست یا ترس باید بررسی بیشتری انجام بشه

      • ممنون اقای دکترمیشه بیشترراهنمایی کنید؟برای بررسی بیشترباید به دکترمراجعه کرد؟مقاله ای نیست ک بهم معرفی کنین بیشتراطلاعات داشته باشم؟

        • درود بر شما دوست عزیز
          برای بیشتر باید مشکل شما دقیق تر بررسی بشه و معمولا مطالب کتاب ها و مقالات به صورت کلی هست و بر اساس اون نمی تونید تصمیم دقیقی برای مشکل خودتون بگیرید. به همین دلیل بهتره به روانشناس مراجعه کنید. البته در دوره غلبه بر وسواس که در سایت فعال هست بخشی برای تحلیل دقیق تر مشکل وجود داره

  3. سلام من قبلا وسواس مذهبی و اشیاع داشتم که درمان شده ولی الان ی مدتیه که هی هرچیزی میبینم هی باخودم میگم از کجا بخرم با اینکه میدونم از کجا ولی باز شک دارم و تا مطمئن نشم دست بردار نیستم طوری شده که موقع ورزش هم وقتی میاد تو ذهنم انقدر شدیده که ورزش ول میکنم میرم دنبالش تو گوگل سرچ کنم میخواستم بدونم این چه جور وسواس است؟

    • درود بر شما دوست عزیز
      بله این رفتار شما هم وسواس هست و معمولا وسواسی که به طور کامل درمان نشه از یک نوع وسواس به نوع دیگه ای منتقل میشه.

  4. سلام ببخشید همیشه وسط نماز گریه میکنم اصلا نمازمو درست نمیخونم بعضی کلمه ها رو غلط رها میکنم بعضی هاش رو ده بار تکرار میکنم گریه کردنم وسط نماز غلط هامو دو چندان میکنه چون دارم از وسواس میمیرم علاقه ام به خدا به زیر یک درصد رسیده در حالی که من زمانی عاشق خدا بودم حس میکنم دیگه اسلام منو قبول نداره خدا منو نمیبینه هیچکس به دادم نمیرسه هنگام وضو چند ریز قطره آب روی پام همیشه چکه میکنه و یقین دارم که دستم هنگام مسح کشیدن به جای خیس برخورد نمیکنه تا جایی که قراره پامو قطع کنم تا راحت بشم توروخدا برای تک تک چیز هایی که گفتم راهکار بدید و اصلا از بی اعتنایی حرف نزنید چون میدونم غیر ممکنه یا خود کشی میکنم یا………. هر روز بخاطر این مشکلاتم روزی دو سه لیتر اشک میریزم و دارم کور میشم آیا تمام نماز هام غلط بوده و باید قضا بجا بیارم؟

    • دوست من زمان همه چیز درست میکنه و بزرگترین خطایی که بنده میتونه در مقابل خدا انجام بده نا امیدی هست من این تجربه رو داشتم و همیشه خداوند به نوعی کمک میکرد هر چیزی رو نشونه ای از پروردگار ببین و ایمان داشته باش درست میشه فقط مرگه که چاره نداره

  5. سلام اقای دکتر
    من ۱۹ سالمه و حدود یک ساله که وسواسم شدید شده طوری که بیمارستان هم به درخواست خودم بستری شدم الان هم با درخواست های پی در پی دکتر ECTبرام نوشته ولی هر چی به خودم کمک میکنم نمیتونم حالم رو خوب کنم اگه شما نظری دارین که کمکم میکنه بگین.دکتر به خودم که نیگا میکنم دارم حیف میشم بدون اینکه خودم بخوام.
    افکار:
    ۱)ترس از دچار شدن به یک بیماری خطر ناک اعصاب و روان
    ۲)ترس از اسیب به دیگران
    ۳)هزارتا ترس بی معنی و مفهوم دیگه

    • درود بر شما عرفان عزیز
      قبلا از ect حتما باید روان درمانی و دارو درمانی استفاده کنید معمولا مشکل شما حل میشه و درصد کمی از مراجعان نیاز به ect دارند

  6. سلام آقای دکتر
    من یک نوع وسواس دارم که متاسفانه بازگو کردنش اینجا برایم خیلی راحت نیست و در مورد نوع تطهیر من برای بعد از مدفوع میباشد و متاسفانه زمانی که این وسواس شروع شد به دکتر مراجعه کردم و ایشون به من گفتن بعضی از افراد این وسواس را دارند و مشکلی پیش نمی آید…..
    اما با گذشت زمان از نظر بدنی برای من مشکل ایجاد شده است و متاسفانه با اینکه دوست دارم ترک کنم این کار رو اما الان تبدیل به عادت شده و دارم به بدن خودم آسیب میزنم. اگر این کار را نکنم حس کثیفی بهم دست میده. امکانش هست جناب دکتر به من کمکی بکنید؟

    • درود بر شما دوست عزیز
      نمی دونم اون همکار ما از چه روشی برای درمان مشکل تون استفاده کردند. اما اگه روش درست درمان برای مشکل شما و ریشه و علت آن شناسایی بشه میشه حلش کرد.
      باید اول بررسی دقیق تری روی مشکل تون انجام بشه تا بر اساس اون بهترین روش درمانی را تعیین کنیم

  7. سلام خسته نباشید
    همسرمنم میگن دچار وسواس فکری عملی هست ولی این علایم و نداره
    مثلا فقط تپش قلب میگیره موقع عصبانیت
    خوشش میاد از حالت عصبانیتی ک براش پیش میاد
    چندبارچک میکنه درو ک قفل کرده و…
    الان میره دکتر دارومیخوره وخوب شده ولی من میگم راه دیگ نداره؟یعنی تااخر عمر همش دارو بخوره؟؟

    • درود بر شما دوست عزیز
      بستگی به علل و ریشه وسواس ایشون داره نمیشه نیاز به بررسی بیشتری هست که مشخص بشه چه مدت نیاز هست دارو مصرف کنن

  8. سلام اقاي دكتر من حس ميكنم اگه فلان كارو نكنم مثلا ظرفارو يه جور خاص مرتب نكنم روز بعد اتفاق بدي ميفته يا رو اعداد و ساعت هايي حساسم يا رو بعضي كلمات كه مثبتشون كنم يا بايد جاي خاصي بخوابم قبلا از تاريكي خيلي ميترسيدم ولي خيلي تلاش كردم تا خوب شدم حتي تپش قلب ميگرفتم و توهمي ميشدم ولي خدارو شكر باهاش مقابله كردم تا خوب شدم به نظرتون با اينا هم مقابله كنم خوب ميشم؟؟

    • درود بر شما دوست عزیز
      بله مقابله با افکار وسواسی می تونه بهتون کمک کنه. اما میزانش زیاد باشه بهتره در کنار یک دوره روان درمانی داشته باشید.
      دوره غیرحضوری درمان وسواس هم می تونه بهتون کمک کنه

  9. سلام آقای دکتر کمکم کنید
    پدرم در سن هفتاد و هشت سالگی به مادرم در سن هفتادو پنجساله ام دچار شک و سوءظن ارتباط با فرد ناشناسی پیدا کرده و مدام می گوید با کی تلفنی حرف می زدی ،پدرم مشکل وزوز و سنگینی گوش دارد،حتی خانه رو عوض کردن ولی هنوز مشکل حل نشده

    • درود بر شما دوست عزیز
      پدر شما مبتلا به بیمار زوال عقل شده و فقط باید به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید تا براشون دارو تجویز کنن اما معمولا این بیماری پیشرونده است و کار چندانی نمیشه براش کرد

  10. سلام دوتا سوال دارم براساس dsm5اختلال وسواس درچه گروهی گنجانده می شود وچند دسته وسواس داریم؟
    ۲-وسواس و طبقه بندی در dsm5وdsm4چه تفا وتی باهم دارند؟

  11. سلام مامانم 40سالشه من 20منو کشته باکاراش باوسواسیاش،،،،میرم حموم بعد حموم میگه چرا در خیس شده چرا کفشارو جفت نکردی جوری نزاشتی که خشک بشه میگه هر دفه من لگنو با تاید میشورم چرا تو نمیشوری خودش3ساعت میره حموم من بازحمت حمومو گرم میکنم تامیرم حموم هواکش میزنه که یه وقت دیوارا خراب نشه😂😂حالا خونمونو عوض کردیم خونه جدید تازه شیرالاتشو نصب کردیم فرداش نم داده ،،تو این زمستون هنوز شوفاژامون نصب نیست هی میاد پنجره اتاقمو باز میکنه،،ازتو یخچالم چیزی نباید بخوری چرا؟چون چیدمانش خراب میشه،،صب تا شب وسواسی میکنه بعد میگه روزی 8ساعت دارم کار میکنم،،بااین کاراش کارافرینم میخواد بشه”من چیکارکنم از دستش؟

دیدگاه تان را بنویسید

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید