تغذیه کودک

پیامبر اکرم (ص) درباره اهمیت شیر مادر برای فرزند می فرمایند:

هیچ شیری برای نوزاد بهتر از شیر مادر نیست.

قرآن کریم درباره ی مدت شیر خوارگی طفل می گوید:

مادران باید فرزندان خود را درصورتی که می خواهند دوران شیرخوارگی آنها را کامل کنند دو سال شیر دهند.(6)

مزایای تغذیه با شیر مادر:

تغذیه با شیر مادر طبیعی است :

بر طبق یک اصل کلی ، انجام هر کاری از راه طبیعی به مراتب صحیح تر است. تغذیه با شیر مادر مزایای مسلم و محققی دارد . تغذیه با شیر مادر از طریق جسمانی به مادر کمک می کند زیرا وقتی نوزاد شیر می خورد ، جدار عضلانی رحم منقبض شده بازگشت آن را به حالت و موقعیت طبیعی تسریع می سازد. اگر چه هنوز با قطعیت ثابت نشده است ولی شاید شنیده باشید که نوزاد از راه خوردن آغوز (مایعی که در چند روزه اول بعد از زایمان ، قبل از برقراری جریان طبیعی شیر ، از پستان ها جاری می شود ) نسبت به بعضی از امراض کسب مصونیت می کند.نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می شوند نسبت به نوزادانی که مصنوعا تغذیه می شوند کمتر دچار اختلالات هاضمه ای می گردند . مزیت بزرگ شیر مادر ، تمیز بودن همیشگی و دایمی آن است و نوزاد از این طریق دچار عفونتی نمی شود.

مزیت مهم دیگری که شیر مادر دارد و کمتر تذکر داده می شود عبارت از ارضای غریزه ی مکیدن طفل است زیرا طفل می تواند تا مدتی که احتیاج دارد پستان را بمکد تا این غریزه را تسکین دهد . به همین دلیل تصور می کنم در نیان نوزادانی که با شیر مادر تغذیه شده اند نسبت به عده ی کودکانی که مصنوعا تغذیه شده اند نوزادانی که انگشت خود را می مکند ، به مراتب کمتر باشد.(3)

کودکانی که از شیر مادر تغذیه می کنند نسبت به کودکانی که مصنوعا تغذیه می شوند کمتر به آلرژی مبتلا می گردند .

شیوع سندرم مرگ ناگهانی نوزادان در میان کودکانی که با شیر مادر تغذیه می شوند کمتر است. دادن شیر زیاد به کودکی که شیر مادر می خورد کار مشکلی است .(2) در کل گرچه تمام مادران نمی توانند یا نمی خواهند شیر خود را به کودک بدهند اما این عموما به عنوان بهترین نوع تغذیه هم برای مادر و هم برای کودک شناخته شده است. شیر مادر مصونیت طبیعی را به کودک منتقل می کند و طریقی بسیار عالی برای برقراری پیوند عاطفی با کودک است . با همه ی این ها با اطمینان کامل در مورد دادن شیر خود به کودک تصمیم قطعی بگیرید (1)

الگوهای شیر دهی:

کودکانی که شیر با مادر تغذیه می کنند به اندازه نیاز شیر می خورند اغلب بیشتر و نامنظم تر از کودکانی که به شیشه تغذیه می شوند شیر می خورند . در عین حال در حدود چهار ماهگی اغلب آنها به یک الگوی تغذیه ای قابل پیش بینی می رسند.

این الگو حدودا پنج بار تغذیه با فواصل زمانی حدود چهار ساعت در روز است. با این وجود برای کودکانی که با شیر مادر تغذیه می کنند دفعات بیشتر تغذیه غیر عادی نیست. به طور متوسط ، کودک روزانه به ازای هر کیلوگرم از وزن بدن خود نیاز به دریافت حدود 165 سی سی شیر دارد ولی خود نوزاد با توجه به نیازش مقدار دریافتی روزانه را تعیین می کند. بنابراین به جای اصرار بر مصرف ثابت مقادیر شیر ،مقدار آن را به عهده ی خود نوزاد و تقاضایش بگذارید (5)

بیشتر کودکانی که مادر شیر با مادر تغذیه می کنند در حدود 2 تا 3 ماهگی شروع به خوابیدن در شب می نمایند. اگر چه که بعضی از آنها هنوز برای شیر خوردن در طول شب بیدار میشوند (2)

آیا فرزندتان به اندازه ی کافی تغذیه می شود؟

بیشتر مادران از خود سوال می کنند :«چطور می توان فهمید که تغذیه ی کودک خوب است؟» در جواب باید گفت که مشاهده ی ظاهر کودک ، وزن کردن او و کنترل مدفوعش می تواند در این زمینه آنها را یاری کند.

حالت ظاهری کودک :

کودکی که با شیر مادر خوب تغذیه می شود دارای پوستی صورتی رنگ ، صاف و بدون جوش است و گوشتی سفت دارد. بعد از شیر خوردن نشان می دهد که سیر و راضی است. خوب می خوابد .

وزن کودک: منحنی وزن باید نزدیک به منحنی حد متوسط باشد. یعنی که در سه ماهه ی نخست باید روزانه بین 25 تا 30 گرم بر وزن کودک افزوده گردد و در سه ماهه ی بعدی روزی 20 تا 25 گرم . اوایل برای مطمئن شدن از تغذیه و رشد طفل ،لازم است هر روز او را وزن کرد و پس از اطمینان از این مطلب کنترل وزن روزانه او موردی ندارد. وزن کردن سه بار در هفته کافی است.

مدفوع

مدفوع کودکانی که با شیر مادر تغذیه می شوند به رنگ زرد طلایی است که در هوا به رنگ سبز در می آید. مدفوع حالت تخم مرغ به هم خورده را دارد و بوی شیر ترش شده را می دهد. تعداد دفعه هایی که معده کار می کند 3 تا 6 بار در روز است. اوایل بعد از هر بار شیر خوردن شکم طفل کار می کند. بین 3تا 6 ماهگی دو تا سه بار در روز ، و از شش ماهگی به بعد یک بار در روز. کودکی که ظاهر و وزن و حالت مدفوعش به ترتیبی است که در بالا گفته شد کودکی است که خوب تغذیه می شود.(4)

زمان شروع جامدات :

زمان مناسب برای فکر کردن در خصوص شروع افزودن جامدات به غذای کودک می تواند هر زمانی پس از چهار ماهگی باشد ، زمانی که کودک شما یک مرحله جهش رشدی داشته و شروع به تقاضای بیشتر برای شیر خوردن دارد و این بیانگر افزایش اشتها می باشد. (2)

خوراندن اغذیه ی جامد در طی شش ماهه ی اول ، دارای دو مزیت عمده است : یکی این که کودک در سنین کوچکتر ، سهل تر وساده تر غذا خور می شود تا بزرگتر شده که بنابراین سمج تر گردند. دوم این که در غذاهای جامد مواد مختلفی وجود دارد که در شیر خیلی کم است مانند آهن.

امروزه بسیاری از اطبا دادن اولین غذای جامد را بین یک تا چهار ماهگی تجویز می کنند . دادن اغذیه ی جامد به طفل ،از این زودتر ، به هیچ وجه مزیت یا حسن فوق العاده ای ندارد. زیرا طفل شیر خوار تا دو سه ماهگی تمام کالری لازم را از طریق تغذیه با شیر تامین می کند. به علاوه دستگاه هاضمه اش قادر به هضم کردن نشاسته نیست و قسمت اعظم این ماده دست نخورده از مدفوع خارج می شود. شدت گرسنگی و اشتهای طفل ،همچنین توانایی و سلامت دستگاه هاضمه ی کودک دوعاملی است که در قضاوت و تصمیم طبیب برای اجازه شروع اغذیه ی جامد تاثیر به سزایی دارد. عامل مهمی که مادران به دادن غذاهای جامد به طفل در سنین کم و نامناسب وادار می کند ،عبارت از چشم و هم چشمی کردن با مادرهای کودکان همسایه است . چون مادر حاضر نیست کودکش حتی یک روز هم از طفل همسایه عقب بیافتد لذا طبیب را به شدت تحت فشار قرار می دهد.(3)

غذاهای جامد قبل از شیر یا بعد از آن:

غالب کودکانی که هنوز به غذاهای جامد عادت نکرده اند ،هنگام گرسنگی اول شیر می خواهند و اگر یک قاشق غذای سفت و جامد به آنها داده شود به شدت عصبانی می شوند. بنابراین تغذیه انها را بدوا با شیر مادر یا بطری آغاز نمایی . یکی دو ماه بعد، هنگامی که کودک متوجه شد که با غذاهای سفت و جامد هم مانند شیر، رفع گرسنگی میسر است تدریج دادن غذاهای جامد را بعد از شیر خوردن ، به وسط یا ابتدای آن تغییر دهید. بالمآل تقریبا تمام کودکان علاقه پیدا خواهند کرد که ابتدا عذای سفت و جامد را بخورند سپس شیر را روی آن بنوشند یعنی به همان طریقی که تمام اشخاص بزرگ عمل می کنند(3)

نیازهای غذایی کودک:

برای شروع برنامه ریزی در خصوص رژیم غذایی کودک بر اساس اصول دقیق تغذیه هیچ وقت خیلی زود نیست تا جایی که کودک پذیرش دارد طیف وسیع تری از انواع غذاها را به او بدهید. اما به خاطر داشته باشید که رژیم سالم کم چربی و با فیبر زیاد برای ذستگاه هاضمه ی کودک و نیز تامین انرژی او مناسب نیست. مقداری از اقلام زیر باید روزانه به کودک داده شود:

میوه و سبزیجات: میوه و سبزیجات منابع مهم ویتامین ها ،مواد معدنی، عناصر کم نیاز و فیبر هستند. ویتامین های مهم برای کودکان و نوپایان عبارتند از : ویتامین A که در میوه های قرمز، سبز و زرد و سبزیجات یافت می شود و ویتامین C که در اکثر میوه ها و سبزیجات به خصوص سبزیجات سبز رنگ و مرکبات ، طالبی و انبه یافت می شود.(2)

بعضی از اطبا میوه را قبل از غلات در رژیم غذایی کودک تجویز می کنند زیرا کودکان بیشتر به آن علاقه نشان می دهند. تا شش الی هشت ماهگی ، به غیر از موز که خام داده می شود ، بقیه ی میوه ها را به صورت کمپوت به طفل می دهند.

میوه را می توان بر حسب اشتها و وضع مزاجی کودک ، یک الی دو وعده در روز به طفل داد که معمولا در ساعات 2و 6 بعد از ظهر داده می شود . به تدریج که کودک با میوه آشنا شد و به آن علاقه نشان داد می توان مقدارش را زیادتر کرد.(3)

غذاهای نشاسته ای: غذاهای نشاسته ای مثل نان ، سیب زمینی ، برنج، ماکارونی وغلات همگی برای تامین انرژی ،بعضی پروتئین ها و فیبر و نیز ویتامی های خاصی مثل ویتامین B مهم هستند.

پروتئین)گوشت ،ماهی، تخم مرغ، حبوبات، پسته، بادام ،سویا):

پروتئین برای کمک به رشد کودک شما حیاتی است. همانطور که به تدریج کودک را از شیر می گیرید باید اطمینان حاصل نمایید که کودک شما پروتئین ها را در دو وعده از سه وعده ی غذایی اش دارد ، ویتامین نباید از گوشت یا ماهی باشد . محصئلات لبنی ،لوبیا ،عدس که با غلات همراه باشد منبع خوبی از ویتامین می باشد.

چربی ها:

کودکان نسبت به بزرگسالان به چربی بیشتری در رژیم غذایی شان نیاز دارند. برای دوسال ائل زندگی شما شیر ، پنیر و ماست پر چرب بهتر است.

فیبر:

دستگاه گوارش کودک نمی تواند با میزان زیاد فیبر ، خود را وفق دهد و در واقع غذاهای با فیبر زیاد معده ی کودک شما را بدون اینکه مواد مغذی مورد نیاز را به او بدهد پر می کند، نان گندم و غلات را انتخاب کنید اما فیبر به غذای کودکتان اضافه نکنید(2)

بی اشتهایی کودک:

وقتی فرزندتان از خوردن خودداری می کند، قبل از هر چیز باید دید آیا این حالت با علایم دیگر همراه است یا خیر؟ ابتدا درجه حرارت بدنش را بگیرید، سپس به هر چیزی که به نظرتان عادی نمی آید توجه کنید:آبریزش بینی، سرفه، جوش های ریز، اسهال ، یبوست، استفراغ.

بیماری های متداولی که باعث بی اشتهایی می شوند، اغلب بیماری های عفونی و ناراحتی های گوارشی هستند. تمام بیماری های عفونی ، حتی مختصرترین آنها ، مانند سرما خوردگی ، بر روی اشتهای کودک اثر سوء می گذارند. علاوه بر مسائل ذکر شده دلایل ساده بدنی نیز دارد. هنگامی که بینی نوزاد گرفته است ، او از راه دهان نفس می کشد ولی وقتی او شیر می مکد ،دیگر تنفس برایش غیر ممکن است. به همین دلیل از خوردن شیر اجتناب می کند.

اشتها زمانی پدیدار می شود که عفونت برطرف گردد. ناراحتی های گوارشی که در اثر بی اشتهایی در رژیم غذایی طفل ایجاد می شوند ، انعکاس مستقیم بر اشتهای طفل دارد.

چند راه حل برای مشکل بی اشتهایی:

نکوشید او را مجبور به خوردن کنید، از تهدید ، تنبیه و تلافی خودداری کنید. همچنین نگرانی خود را از اینکه وی غذا نمی خورد بروز ندهید. مدت صرف غذا را بیش از حد معین (حداکثر نیم ساعت )طول ندهید. همچنین غذایی را که او نیم ساعت پیش رد کرده است دوباره به او پیشنهاد ندهید. فاصله غذاها را زیاد کنید. پشقلب را از غذا پر نکنید. پوره ی او را در کاسه ی رنگی بریزید و بگذارید غذای خود را با کودک دیگری که همان غذارا می خورد صرف کند. با صبر و حوصله منتظر باشید تا اشتهایش باز گردد.(4)

بد غذایی کودکان:

آرامش در هنگام غذا یا شیر خوردن ، و آشنا کردن هرچه سریعتر و در عین حال با ملایمت با گروه کثیری از غذاها ،تاثیر زیادی در پیشگیری از بروز مشکلات مربئط به غذا خوردن دارد. معمولا بچه ها بهتر از هر کسی می دانند که چه چیزی به مزاجشان سازگار است و چه چیزی سازگار نیست ، بنابراین اگر همیشه از خوردن یک غذای خاص امتناع می کنند ، آنرا بپذیرید و به دنبال جایگزین برای آن غذای خاص باشید. بچه های کوچکتر در مورد غذا کمی هوسی هستند بعضی از غذاها را برای مدتی می خورند ، سپس غذاهای دلخواه یا غیر دلخواهشان را ، ظاهرا به عنوان یک هوس تغییر می دهند. با خونسردی تمام تسلیم آنان شوید،البته به شرط اینکه از نظر تغذیه ای محدودیت غذایی پیدا نکنند، همچنین طبیعی است که گاهی اصلا گرسنه نشوند و میل به خوردن غذا نداشته باشند، نگذارید غذا خوردن برای آنها تبدیل به یک سلاح شود . اگر غذایی خورده نشد ،آنرا بردارید وببرید و او را با شیرینیجات سیر نکنید ، اگر گرسنه بماند، ممکن نیست که در وعده بعدی غذا نخورد. همواره خونسردی خود را حفظ کنید. از اتکای بیش از حد به یک نوع غذا اجتناب کنید و چاشنی هایی یظیر نمک و فلفل را بر سر سفره نیاورید . اگر از همان ابتدا ،اصول رژیم غذایی صحیح پایه گذاری گردد، به آسانی می توان با خوردن پر درد سر و از روی هوس مبارزه کرد.(1)

توصیه هایی در مورد تغذیه کودک:

1)تغذیه کودک از همان ابتدا باید بر طبق اصول صحیحی انجام شود. دفعات تغذیه باید منطقی و صحیح بوده و حدودش قابل پیش بینی باشد. 2)کودک را نباید به خوردن بیش از آنچه خود مشتاق است تشویق کرد و باید اجازه داد کودک از غذایش لذت ببرد.

3)هر تغییری در غذای کودک باید به تدریج انجام شود.

4) اگر کودک در غذا خوردن با مشکلاتی روبه روست ،مادر باید با صبر و شکیبایی در جهت رفع مشکل بکوشد.

5)توجه به اشتهای طبیعی کودک، در ایجاد یک برنامه ی غذایی مناسب موثر است.

6)هرگز نباید کودک را وادار به خوردن غذایی کرد که از آن متنفر است، زیرا اشتهای او نسبت به سایر غذاها از بین میرود.

7)هنگام غذا دادن به کودک نباید به او رشوه داد یا به صورت افراطی مطیع امر او بود. رعایت تعادل امر مهمی است که باید به آن توجه شود.

8)هنگام بیماری کودک می توان با تشویق او به خوردن غذاهایی که دوست دارد از توقف رشد در زمان بیماری جلوگیری کرد.

9)هنگام غذا دادن به کودک نباید طوری با او رفتار کرد که احساس کند فشاری روی اوست که در نتیجه باعث مقاومت در او شود.(مقاله کودک و تغذیه ، مریم فولاد زاده، به نقل از کتاب تغذیه و تربیت کودک نوشته بنیامین اسپاک)

منابع:

1)بلیندا، کرانت وایاگای، 1386، راهنمای الفبایی مراقبت از کودک، مترجم مریم السادات موسوی،چ 5، انتشارات معیار علم

2)پتس وستکات،1384، راهنمای تغذیه کودک تهیه ی غذای سالم برای کودکان و نوپایان،مترجم سعید عاقلتر،ریحانه آتش فراز،چ1، انتشارات نی نگار

3)بنیامین اسپاک ،1379،تغذیه و تربیت کودک ،مترجم مصطفی مدنی،چ11،انتشارات زوار

4)لورانس،پرنو،1372،تغذیه و روش نگهداری کودک،مترجم دکتر منیژه کیان وش ، چ4 ، انتشارات نگاه

5)استیو ،شلاو،رابرت هانمان،1379، رشد و پرورش کودک، مترجم بهاره والی، چ1 ، انتشارات اهورا

6)شهناز ،خاقانی، 1371، تغذیه مادر و کودک، چ 1، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

تهیه کننده:

ف .لارویی آرانی